พระจันทร์ข้างขึ้นข้างแรม ดูอย่างไร?

วันนี้เห็นพระจันทร์เสี้ยวบนท้องฟ้า เลยถามแฟนว่า รู้มั้ยว่าวันนี้เป็นข้างขึ้น หรือข้างแรม … แฟนบอกข้างขึ้น แต่เราบอกข้างแรม เพราะเคยจำได้ว่า วิธีการดูข้างขึ้น หรือข้างแรมจากดวงจันทร์บนท้องฟ้านั้น มีวิธีการดูที่ด้านมืด ด้านสว่าง แต่จำไม่ได้จริงๆ ว่าต้องดูยังไง เลยรู้สึกติดใจอยู่ ก็เลยมาหาข้อมูลในอินเตอร์เน็ตดูก็พบว่า เราตอบ “ผิด” ซึ่งวันนี้ เป็นวันข้างขึ้นจริงๆ อย่างที่แฟนบอก ก็เลยหาข้อมูลเพิ่มว่า อย่างไหนเป็นข้างขึ้น หรือข้างแรม

ข้างขึ้น ข้างแรม (Lunar Phase)

“ข้างขึ้น-ข้างแรม” หรือ Lunar”s Phases เป็นปรากฏการณ์ธรรมชาติ “ข้างขึ้น” คือช่วงเวลาของวันคืนที่พระจันทร์สว่าง ตามวิธีนับแบบจันทรคติคือขึ้น 1 ค่ำ ถึง 15 ค่ำ “ข้างแรม” คือช่วงเวลาของวันคืนที่พระจันทร์มืด ตามวิธีนับแบบจันทรคติคือแรม 1 ค่ำ ถึง 15 ค่ำ ข้างขึ้น-ข้างแรมเกิดจากดวงจันทร์โคจรรอบโลก ทำให้ชาวโลกมองเห็นแสงที่เกิดจากการสะท้อนจากดวงอาทิตย์ต่างกัน

ทั้งนี้ดวงจันทร์โคจรรอบโลกในทิศทางเดียวกับโลกหมุน เมื่อดวงจันทร์โคจรผ่านระหว่างโลกและดวงอาทิตย์ เราจะไม่เห็น แต่เมื่อดวงจันทร์เคลื่อนที่ จะค่อยๆ เห็นเสี้ยวดวงจันทร์ เรียกว่า ข้างขึ้น (Waxing) กำหนดวันเริ่มเห็นแสงนี้เป็นวันแรกของปฏิทินจันทรคติ โดยใช้ด้านสว่างของดวงจันทร์เป็นตัวกำหนด

ภาพการเกิดดิถีของดวงจันทร์ (ref.http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e3/Phases_of_the_Moon.png/800px-Phases_of_the_Moon.png)
ภาพการเกิดดิถีของดวงจันทร์ (ref.http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e3/Phases_of_the_Moon.png/800px-Phases_of_the_Moon.png)

แบ่งเป็น 15 ส่วน เริ่มจากขึ้น 1 ค่ำ ถึงขึ้น 15 ค่ำ และแบ่งเป็น 3 ช่วงคือ

  1. ข้างขึ้นอ่อนๆ ตั้งแต่ขึ้น 1 ค่ำ ถึงขึ้น 7 ค่ำ (Waxing Crescent) ดวงจันทร์ปรากฏเป็นเสี้ยวสว่างบางๆ จนถึงเกือบครึ่งดวง หันด้านสว่างไปทางด้านใกล้ดวงอาทิตย์ด้านทิศตะวันตก จะเห็นอยู่บนท้องฟ้าด้านทิศตะวันตกตอนหัวค่ำ
  2. จันทร์ครึ่งดวงครั้งแรก (First Quarter) ตรงกับขึ้น 8 ค่ำ ดวงจันทร์ทำมุม 90 องศา ระหว่างโลกกับดวงอาทิตย์ เริ่มเห็นจับขอบฟ้าตั้งแต่เที่ยงวันโดยประมาณ และเริ่มมองเห็นได้ตอนกลางวันเพราะมีขนาดเสี้ยวค่อนข้างใหญ่ แล้วจะตกลับฟ้าในตอนเที่ยงคืนโดยประมาณ
  3. ช่วงข้างขึ้นแก่ๆ ตั้งแต่ขึ้น 9 ค่ำจนถึงขึ้น 14 ค่ำ (Waxing Gibbous) ดวงจันทร์ปรากฏด้านสว่างค่อนข้างใหญ่ มองเห็นได้ในตอนกลางวันทางขอบฟ้าด้านตะวันออกตั้งแต่หลังเที่ยงวันไปแล้ว

ส่วน ข้างแรม (Waning) เป็นช่วงที่เกิดขึ้นระหว่างคืนวันเพ็ญจนถึงคืนเดือนมืด โดยใช้ด้านมืดของดวงจันทร์เป็นตัวกำหนด แบ่งเป็น 15 ส่วนเช่นกัน เริ่มจากแรม 1 ค่ำ ถึงแรม 14-15 ค่ำ จะเริ่มเห็นดวงจันทร์ตั้งแต่หัวค่ำถึงเกือบรุ่งเช้าด้านทิศตะวันออก หันด้านสว่างไปทางทิศตะวันออกหรือด้านใกล้ดวงอาทิตย์

แบ่งเป็น 3 ช่วงเช่นกันคือ

  1. ข้างแรมอ่อนๆ ตั้งแต่แรม 1 ค่ำ ถึงแรม 7 ค่ำ (Waning Gibbous) เห็นด้านสว่างของดวงจันทร์ค่อนข้างมาก และเริ่มลดลงเรื่อยๆ จนถึงครึ่งดวง เห็นได้ตั้งแต่ตอนหัวค่ำถึงเที่ยงคืนด้านทิศตะวันออก
  2. จันทร์ครึ่งดวงครั้งสุดท้าย (Last Quarter) ตรงกับแรม 8 ค่ำ ดวงจันทร์ทำมุม 90 องศา ระหว่างโลกกับดวงอาทิตย์อีกครั้ง เริ่มเห็นจับขอบฟ้าด้านทิศตะวันออกตั้งแต่เที่ยงคืนโดยประมาณ และตกลับขอบฟ้าในตอนเที่ยงวันของอีกวัน
  3. ช่วงข้างแรมแก่ๆ ตั้งแต่ แรม 9 ค่ำ ถึงแรม 14 -15 ค่ำ (Waning Crescent) จะเห็นดวงจันทร์เป็นเสี้ยวตั้งแต่ครึ่งดวงจนถึงบางๆ ช่วงค่อนข้างดึกจนถึงใกล้รุ่งเช้า โดยหันเสี้ยวสว่างเข้าหาดวงอาทิตย์ด้านทิศตะวันออก จากนั้นดวงจันทร์จะไปอยู่ด้านหน้าดวงอาทิตย์อีกครั้ง เริ่มวัฏจักรข้างขึ้น-ข้างแรมใหม่ กินเวลา 29.5 วัน เรียก 1 รอบดวงจันทร์ หรือ 1 เดือน (เดือน หมายถึงดวงจันทร์ ขณะภาษาอังกฤษใช้คำว่า Month ซึ่งมาจาก Moon หรือเดือนนั่นเอง)

สำหรับ “วันพระ” หรือวันอุโบสถ คือวันประชุมถือศีลฟังธรรมในพระพุทธศาสนา เดือนหนึ่งมี 4 วัน คือวันขึ้นและแรม 8 ค่ำ ขึ้นและแรม 15 ค่ำ หากเป็นเดือนขาดคือแรม 14 ค่ำ (“เดือนขาด” คือเดือนคี่ทางจันทรคติ นับลงจำนวนคี่ เช่น เดือนอ้าย เดือนสาม)

อ้างอิงข้อมูลจาก

One Reply to “พระจันทร์ข้างขึ้นข้างแรม ดูอย่างไร?”

Leave a Reply